لذّت سختی
یکی از زیباییهای هرکاری که انسانْ باعلاقه به آن بپردازد، سختیهای پیشروی اوست. البته سختیهایی که از جنسِ ماهیت همان کار باشد و نه از نوعِ مسائلِ حاشیهای و دلسردکننده. ترجمه هم اگر همزمان با دلایلی چون کسب درآمد، فعالیّت فرهنگی و از این قبیل، از سرِ علاقه نیز پیگیری شود، خالی از این شیرینیها نخواهد بود.
آرایههای ادبی همواره از پیچیدگیهای ترجمه به حساب آمدهاند و از همین رو در مباحث نظری ترجمهی ادبی هم همیشه بخش مهمّی را به خود اختصاص میدهند. این صناعات را معمولاً به دو دستهی کلّی لفظی و معنوی تقسیم میکنند. بهنظر میرسد ترجمهی دستهی دوم به دلیل وجود سابقهای مشابه در ادبیات مقصد و نیز عدم نیاز به پایبندی به واژگان راحتتر از دستهی اوّل میباشد. چون ادیب در بهکارگیری آرایههای نوع اوّل از ظاهر واژگان زبان خود بهره میبرد، یافتن معادلی با کارکرد مشابه در زبان مقصد برای آن اصلاً کار آسانی نیست.
یکی از بازیهای زبانی دستهی اول جناس میباشد که خود دارای زیرمجموعههای گوناگونی است. هرچه هست جناس در شعر بیشتر به ترجمهناپذیری یا سختترجمهپذیری طعنه میزند و اگر مترجمی بتواند آن را کامل منتقل کند، حتماً مستحق دستمریزاد است. اینها را که گفتم، حالا نمونهای عملی هم برایتان بیاورم:
کار پاکان را قیاس از خود مگیر گرچه باشد در نوشتن شیر، شیر (مولوی)
همانطور که میبینید جناب رومی در پایان مصرع دوم، جناسی تام بهکار برده است که یکی «شیر» اشاره به «سلطان جنگل» دارد و دیگری به «لبن» (البته چون آن زمانها «شیر آب» وجود نداشته است، فرض سومی در اینجا وجود ندارد!).
ردهوس (Redhouse) که دفتر اوّل مثنوی را به نظم انگلیسی ترجمه کرده است و آن را در سال 1881 منتشر کرده، این بیت را اینگونه برگردانده است:
So thou, my dear friend, think thyself not a saint;
A quean to a queen bears resemblance, but faint.
نیکلسون (Nicholson) که ترجمهاش از دفتر اوّل به سال 1925 چاپ شده است، شعر را به نثری عالمانه برگردانده است:
Do not measure the actions of holy men by (the analogy of) yourself, though shér (lion) and shír (milk) are similar in writing.
مجدّدی (Mojaddedi) که متأخرترین مترجم مثنوی معنوی میباشد، در ترجمهی دفتر اوّل که به شعر مقفّی موزون انگلیسی بوده و به سال 2004 چاپ شده است، این بیت را اینگونه برگردانده است:
Don't you compare yourself with God's elite,
Remember 'souls' just sounds like 'soles' of feet!
شما کدام ترجمه را بیشتر میپسندید؟ دلیلی برای انتخابتان دارید یا فقط به شمّ هنری خود اکتفا میکنید؟
البته نباید فراموش کرد که از حرف تا عمل بسیار فاصله است. اگر در حین نوشتن توضیحات عالمانهی خود دربارهی انتخابتان، بیش از حد دچار ریزبینی مترجمان کذایی شدید، دقایقی را با این دو بیت از باستانی پاریزی طبعآزمایی کنید:
گفتی زکدام فرقهای گفت با لهجهی دلربایش ارمن
